ଯ଼େତେବେଳେ ଅବିଭକ୍ତ ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା ତିନିଗୋଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା, ଓଡିଶାର ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ଭାବରେ ୧୯୯୩ ମସିହା ଏପ୍ରିଲ ପହିଲା ଦିନ ନୟାଗଡ ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା । ଜିଲ୍ଲାଟି ଉତ୍ତରରେ କଟକ ଜିଲ୍ଲା, ପଶ୍ଟିମରେ କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲା, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ । ନୟାଗଡ ଜିଲ୍ଲାର ଜନ୍ମ ଇତିହାସ କହେ ପ୍ରାୟ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ଓଡିଶାର ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସରେ ନୟାଗଡ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଅକ୍ତିଆର କରିଥିଲା । ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ବାଘେଲା ବଂଶର ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟମଣି ତୀର୍ଥଭ୍ରମଣରେ ପୁରୀ ଆସିଲେ ଏବଂ ନୟାଗଡଠାରେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ।ଚାରିଗୋଟି ଗଡଜାତ ଯ଼ଥା- ରଣପୁର, ନୟାଗଡ, ଖଣ୍ଡପଡା ଓ ଦଶପଲ୍ଲାକୁ ନେଇ ନୟାଗଡ ଜିଲ୍ଲା ଗଠିତ ହୋଇଅଛି । ଆଦିମ ଶବର, କନ୍ଧମାନେ ନୟାଗଡ ଜିଲ୍ଲାର ସ୍ଥାନୀୟ ବାସିନ୍ଦା ଅଟନ୍ତି ।ନୟାଗଡ ଜିଲ୍ଲା ୧୯0 ୫୪’ ଠାରୁ ୨୦0 ୩୨’ ମିନିଟ ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶ ଏବଂ ୮୪0 ୨୯’ ମିନିଟ ଠାରୁ ୮୫0 ୨୭’ ମିନିଟ ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମା ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଜିଲ୍ଲାଟି ପଶ୍ଚିମରେ ବିସ୍ତାରିତ ପାହାଡିଆ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଉତ୍ତର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କ୍ଷୁଦ୍ର, କ୍ଷୁଦ୍ର ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରକୁ ଛେଦ କରୁଥିବା ଚାଷୋପଯ଼ୋଗୀ ଉର୍ବର ଉପତ୍ୟକା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଅଛି ରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
୩୮୯୦ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଭୌଗୋଳିକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବିଶିଷ୍ଟ ନୟାଗଡ ଜିଲ୍ଲା ଜନସଂଖ୍ୟା ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁସାରେ ସମୁଦାୟ ୯୬୨୭୮୯ ଅଟେ । ଜିଲ୍ଲାର ସମୁଦାୟ ପୁରୁଷ ଜନସଂଖ୍ୟା ୫୦୨୬୩୬ଏବଂ ମହିଳା ଜନସଂଖ୍ୟା ୪୬୦୧୫୩ ଅଟେ । ପ୍ରଶାସନିକ ସଂପୃକ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଜିଲ୍ଲା ନୟାଗଡ ଜିଲ୍ଲାର ଏକମାତ୍ର ସବ୍-ଡିଭିଜନ ନୟାଗଡ ଅଟେ । ଜିଲ୍ଲାରେ ୮ଗୋଟି ତହସିଲ, ୮ଗୋଟି ବ୍ଳକ, ୧୪ ଗୋଟି ଥାନା,୧୯୬ଗୋଟି ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତ ଏବଂ ୧୭୦୨ ଗୋଟି ଗ୍ରାମ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଅଛନ୍ତି । ଜିଲ୍ଲାରେ ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୁତ ହୁଏ ଯ଼ାହାଦ୍ୱାରା ଖରାଦିନେ ଅତ୍ୟାଧିକ ଗରମ ଏବଂ ଶୀତଦିନେ ଅତ୍ୟାଧିକ ଥଣ୍ଡା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଜିଲ୍ଲାରେ ସର୍ବାଧିକ ତାପମାତ୍ରା ୪୦ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିଅସରୁ ଅଧିକ (ଗ୍ରୀଷ୍ମଋତୁ) ଏବଂ ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରା ୧୦ଡିଗ୍ରୀ ରୁ କମ ( ଶୀତଋତୁ) ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ମୌସୁମୀ ସମୟରେ ସାଧାରଣତଃ ଅତ୍ୟାଧିକ ବର୍ଷା ହୁଏ ଯ଼ାହା ଦକ୍ଷିଣ ପଶ୍ଚିମ ମୋସୁମୀବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ ।
ଜିଲ୍ଲାର ସାକ୍ଷରତା ହାର ୮୦.୪୨ %। ଜିଲ୍ଲାର ପ୍ରମୁଖ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ରଘୁନାଥ ସମବାୟ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ, ରଣପୁର ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ, ପଠାଣି ସାମନ୍ତ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ, ନୟାଗଡ ସ୍ୱୟଂଶାସିତ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ଅନ୍ୟତମ ।
ନୟାଗଡ ଜିଲ୍ଲାର ଖ୍ୟାତିସଂପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୈଷ୍ଣବ କବି ସଦାନନ୍ଦ, କବିସୂର୍ଯ଼୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା, ଭକ୍ତକବି ଭକ୍ତଚରଣ, ଉତ୍କଳ ଘଣ୍ଟ ଯ଼ଦୁମଣି ଅନ୍ୟତମ
ଜିଲ୍ଲା ବର୍ଷତମାମ ଅନେକ ମେଳା ମହୋତ୍ସବ ପାଳନ କରିଥାଏ । ଦଶପଲ୍ଲାର ରାବଣପୋଡି, ନୟାଗଡ ସହରର ପଣାସଙ୍କ୍ରାନ୍ତି, ଶରଣକୁଳରେ ଶ୍ରୀ ଲଡୁବାବାଙ୍କର ମହାଶିବରାତ୍ରୀ, କଣ୍ଟିଲୋରେ ମାଘସପ୍ତମୀ, ଚନ୍ଦନଯାତ୍ରା,ଓଡଗାଁରେ ରାମନବମୀ ଏବଂ ନୟାଗଡଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ରଥଯ଼ାତ୍ରା ଜିଲ୍ଲାର ମୁଖ୍ୟ ମେଳା ଭାବରେ ପରିଗଣିତ।
